Bolum 2 Orta Asya Turk Devletleri


 

ORTA ASYA’NIN SINIRLARI GÖÇLER VE ORTA ASYA’DAKİ İLK UYGARLIKLAR

Türklerin anayurtlarının Orta Asya olduğu bilim dünyasında kabul edilen bir görüştür. Orta Asya bölgesinin sınırları ise şöyle belirlenmektedir; Kuzeyde Sibirya Bozkırları, doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi, güneyde ise Himalaya ve Hindikuş Dağları ile çevrilidir.

Orta Asya’da yaşayan Türkler şu nedenlerle göç etmişlerdir:

a)    Kuraklık ve iklim değişiklikleri (Göçlerin en önemli nedeni budur)

b)    Türk boyları arasındaki geçimsizlikler ve savaşlar

c)     Nüfusun artması ve beslenmenin zorlaşması

d)    Hayvan hastalıkları (Yut)

e)    Çin baskıları

 

JNOT: Türklerin Orta Asya’dan yaptıkları göçleri kolaylaştıran iki temel etken; atın evcilleştirilmesi ve tekerlekli arabanın kullanılmasıdır.

JNOT: Orta Asya'dan göç edenler, gittikleri yerlerdeki toplumlara tarım, maden işçiliği ve atı evcilleştirmeyi öğretmişlerdir. Nitekim orta Asya kazılarında bulunan M.Ö 5000 yılına ait eserlerin, ön Asya'da bulunan ve M.Ö 4000 yıllarına ait eserlere benzemesi bu duruma örnek olarak gösterilebilir.

 

Göçlerden sonra Orta Asya tamamıyla boşalmamış, Orta Asya’da kalanlar çeşitli uygarlık ve devlet kurmuşlardır.

Orta Asya’da en eski kültür merkezleri ise şunlardır:

1.     Anav (İ.Ö.4000–1000): Türkmenistan’daki Aşkabat yakınlarındadır. Yerleşik yaşam, tarım kültürü ve hayvanların evcilleştirildiği buluntulardan anlaşılmaktadır.

2.     Abakan (Afanesyova) (İ.Ö.3000–1700):  Abakan bölgesindeki bu kültüre ait bilgiler; çakmak taşından ok uçları bakır eşyalar ve hayvancılıkla ilgilidir.

3.     Andronova (İ.Ö. 1700–1200): Kaplar, taş kaşıklar, hançerler, baltalar, tunç ve altından yapılmış çeşitli eşyalara rastlanılmış, atın evcilleştirildiği anlaşılmıştır.

4.     Karasuk (İ.Ö. 1200–700): Madenden yapılmış eşyalar ve tekerlekli arabalara rastlanılmıştır.

5.     Tagar (İ.Ö. 700-100): Madeni eşyalar ve hayvan motifli süslemelere rastlanılmıştır.

 

İSKİTLER (SAKALAR)

Bazı tarihçilere göre Türk kökenli sayılan İskitler,MÖ. VIII. yüzyılda Tanrı Dağları ile Hazar Denizi arasında yaşıyorlardı. Kimmerleri Kafkasya bölgesinden Anadolu’ya sürmüşler ve Kırım dolaylarına yerleşmişlerdir.

 

 

 

 

JNOT: Kimmerler Anadolu’ya gelerek Frigya Devleti’ni yıkmışlardır.

 

İskitler daha çok Perslerle ve Yunanlılarla mücadele etmişlerdir.

Tarihin ilk atlı kavimlerinden olan İskitlerin büyük bir bölümü göçebe olarak yaşarken bir bölümü de yerleşik yaşamı tercih etmişlerdir. Krallıkla yönetilen İskitlere ait Kırım yarımadasında birçok mezar yapısına(kurgan) rastlanmıştır. Bu kurganlardan Pazırık yöresindekiler buluntu yönünden oldukça zengindir. Burada en eski halı örnekleri, altın vazolar, demirden yapılmış silahlara rastlanmıştır.

 

HUNLAR (Büyük Hun İmparatorluğu)

(M.Ö. 330-M.S. 150)

 

Orhun ve Selegna Irmaklarının çevresinde göçebe yaşayan Türk topluluklarını birleştirerek bu devleti kuran Teoman’dır.  Teoman döneminde Çin içlerine saldırılar yapılmış ve Çin vergiye bağlanmıştır.

 

JNOT: İ.Ö. 318 tarihinde Çinlilerle ilk yazılı siyasal antlaşmayı yapmışlardır. Hunlar hakkındaki bilgilerimizin çoğunu Çin kaynaklarından öğrenmekteyiz. Bunun nedeni o dönemlerde Çinlilerin yazıyı kullanıyor olması, Türklerin ise henüz yazıyı kullanmamasıdır.

 

Mete, babası Teoman’ı öldürerek tahta geçti. Mete zamanında, ordu meydana getirilmiş, devlet yönetiminde ve askeri örgütlerde önemli düzenlemeler yapmıştır. Mete Han zamanında Hunlar;

·       Kore’den Karadeniz’e kadar olan bölgeye hakim olmuşlar.

·       Bölgeye barış ve düzen getirmişler, Çin’i vergiye bağlamışlardır.

·       Yakın ve Uzak Doğu arasında bir tarih köprüsü oluşturmuşlardır.

·       İpek Yolu’nu kontrol altına almışlar, kervanların düzenli ve güvenli bir şekilde gidiş gelişini sağlamışlar, ticareti geliştirmişler.

 

JNOT: Mete Han, Çin’i yenmesine rağmen Çin nüfusu ve kültürü içinde erimekten (asimilasyon) korkarak Çin’i işgal etmemiştir.

 

     Çinlilerin uyguladığı politikalar ve baskılar sonucunda Hun Devleti, Kuzey ve Güney Hun Devleti olarak ikiye ayrıldı(48). Çinliler, önce Güney Hun  Devletiyle birleşerek Kuzey Hun devletini yıktılar (150). Daha sonra Güney Hunlarını egemenlikleri altına alarak bu devlete de son verdiler (216).

Hunların yıkılışının diğer nedenleri de şunlardır

·       Prensler arasındaki taht mücadeleleri

·       Mete’den sonraki hükümdarların yetersizliği

·       İpek yolunun Çinlilere geçmesiyle Hunların ekonomik bakımdan zayıflaması

 

JNOT: Çin egemenliğine girmeyen Hunların bir bölümü Avrupa’ya giderek hem kavimler göçüne neden olmuşlar, hem de Avrupa Hun İmparatorluğu’nu kurmuşlardır.

JNOT: Mete Han hem devlet örgütlenmesiyle hem de orduda onlu sistem uygulamasıyla diğer Türk devletlerine örnek olmuştur.

 

JNOT: Hunlar ve Avarlar hem Asya’da hem de Avrupa’da devlet kurmuşlardır.

 

 

ÖRNEK SORU

 

        Selenga Nehri ile Baykal Gölü kıyılarında yapılan ka­zılarda, Hunlar Dönemi’nde yapılmış,

I.   Sulama kanalları

II.   Tahılları saklamak için özel olarak açılmış çu­kurlar

III.      Tahılları öğütmek için kullanılan taşlar

IV.     Saban demirleri ve oraklar

bulunmuştur.

Bu buluntulardan hangileri, Hunlar Dönemi’nde tarım yapıldığının doğrudan kanıtıdır?

A) Yalnız I                   B) Yalnız II                C) I ve III

D) I ve IV                  E) II, III ve IV

 

                                                                                                 ÖSS 2001

 

 

   

 

 

ÇÖZÜM

         Bu tür soruların bizden ne istediği çok iyi anlaşıl­malıdır. Soru cümlesindeki "doğrudan" sözcüğü­nün altı çizilerek vurgu yapılmış. Bu nedenle ön­cüllerden tarım faaliyetlerine kesin kanıt olabile­cekler seçilmelidir. Hunların açtıkları tahıl saklama çukurları (II. öncül) ve tahıl öğütmek için kullandıkları taşlar (III. öncül) Hunlar döneminde tarım yapıldığına doğrudan kanıt olarak gösterilemez. Çünkü bahsedilen tahıl ürünle­rini sattıkları hayvansal ürünler karşılığında Çin'den veya başka bir devletten almış olabilirler. Ancak, Hunlara ait sulama kanalları (I. öncül), saban de­mirleri ve oraklar bulunması (IV. öncül) bölgede ta­rım yapıldığına doğrudan kanıt olarak gösterilebilir.

YANIT D

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

AVRUPA HUN DEVLETİ  (375–469)

Çin baskısı ve kuraklık nedeniyle batıya göç eden Hun Türkleri Kavimler Göçü’ne neden olmuşlardır. Balamir komutasında Macaristan’a yerleşen Hunlar, en parlak dönemlerini Attila zamanında yaşamışlardır.

 

Attila, Doğu Roma (Bizans), Batı Roma (Galya) ve İtalya üzerine seferler düzenlemiştir. Bizanslılarla 434’te Margos Barışı’nı yapmış ve Bizans’ı vergiye bağlamıştır. Batı Roma Seferi’ne çıkan Attila, Katalon Savaşı'nda General Aetyüs ile yenişemeyerek geri çekilmiştir(452). Attila, son seferini İtalya üzerine yapmış, Roma’ya yaklaşmasına rağmen Papa III. Leon ile anlaşarak geri dönmüş ve aynı yıl ölmüştür(453).

Attila’dan sonra yerine oğlu Dengizek geçti. Bu dönemde Bizanslılarla savaşan Dengizek, bir savaşta öldürülünce (454) zayıflayan devlet, 469’da tamamen yıkıldı.

 

GÖKTÜRK DEVLETİ  (552–658)

Göktürkler, başlangıçta Altay Dağları dolayında Juan-Juan adı verilen Avarlara bağlı yaşamışlardır. 552’de Avar egemenliğine son veren Bumin Kağan tarafından kurulmuş bir devlettir. Merkezleri Ötügen’dir.

Bumin Kağan, devleti kurduktan sonra ülkenin batı tarafını yönetmek üzere kardeşi İstemi'yi görevlendirmiştir. Bumin Kağanın ölümünden sonra yerine geçen oğlu Mohan, Çin İmparatorunu vergiye bağladı. Mohan’ın ölümünden sonra Göktürk İmparatorluğu Batı ve Doğu olmak üzere ikiye ayrıldı(582).

Çinliler 630’da Doğu Göktürklerinin varlığına son vermişlerdir. Çin egemenliğine giren Doğu Göktürkleri daha sonra ayaklanarak Kutluk Devleti’ni kurmuşlardır.

Batı Göktürkleri, Bizans-Sasani savaşları sırasında etkin hale gelmişler, İran’daki Sasanilerle birleşerek Akhun Devletini yıkıp topraklarını aralarında paylaştırmışlardır.

Batı Göktürk Devleti,659 yılında Çinliler tarafından yıkıldı. Bu devletin toprakları üzerinde daha sora Turgiş Devleti kurulacaktır.

 

 

KUTLUK (II. GÖKTÜRK) DEVLETİ 

 (682-744)

Çin egemenliğine giren Göktürkler, bağımsızlıkları için sık sık ayaklanmışlardır.    Kutluk Kağan’ın önderlik ettiği ayaklanma ile bağımsızlıklarını elde etmişlerdir. Kutluk Kağandan dolayı bu devlete Kutluk Devleti de denir.

Devletin en parlak dönemi Bilge Kağan, zamanıdır. Bilge Kağan, kardeşi Kültigin ve Vezir Tonyukuk ile birlikte devleti yönetmiştir.

Kutluk Devleti, 744’de Karluk, Uygur ve Basmil saldırılarıyla yıkıldı.

Göktürklerin Önemi

a)    Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir.

b)    Bizans İmparatorluğu ile siyasal ilişkilerde bulunmuşlardır.

c)     38 harfli bir alfabeye sahiptirler (Türklerde ilk alfabe).

d)    Türk tarihinin ve Türk edebiyatının ilk yazılı ürünleri olan Göktürk Kitabelerini (Orhun Yazıtları) bırakmışlardır.

JNOT: Göktürklerin Türk adıyla ilk kez devlet kurmaları ve kendilerine özgü yazıya geçmeleri, Göktürklerde ulusçu bir devlet anlayışının var olduğunu gösterir.

 

UYGUR DEVLETİ   (745–840)

Kutluk Devletini Karluk ve Basmil adlı Türk topluluklarıyla birleşerek yıkan Uygurlar,  Orta Asya'da, Orhun ve Tarım nehri havzasında devlet kurmuşlardır. Bir süre Karabalasagun şehrini merkez yapan Uygurlar, Kırgız saldırıları nedeniyle batıya doğru giderek İdikut şehrini merkez yapmışlardır.

 Siyasal tarihleri pek parlak değildir. Mani dinini benimseyerek yerleşik yaşama geçmiş, savaşçı özelliklerini yitirmişlerdir. Uzun süre Moğol egemenliğinde yaşayarak Moğol kültürünü etkilemişlerdir. İslamlığı en son benimseyen Türk topluluğu olan Uygurlar, 840’da Kırgız saldırılarıyla yıkılmışlardır.

Uygurların önemi:

a)    Yerleşik yaşama geçen ilk Türk topluluğudur.

b)    Moğolların Türkleşmesine katkıda bulunmuşlardır.

c)     Çinlilerden matbaa ve kağıt gibi bazı buluşları öğrenmişlerdir.

d)    14-18 harfli alfabeleri vardır.

 

Yorum Yaz